Pionierskie czasy.
Inspekcja pracy w Polsce w latach 1919-1939

O bhp w XVIII wieku


Już dzieło z 1782 roku „Opisanie polskich żelaza fabryk” autorstwa ks. Józefa Osińskiego poruszało tematykę bezpieczeństwa pracy. Przedstawiono w nim zasady bezpiecznego poszukiwania rud i wytopu żelaza.

Najpierw była
sekcja w ministerstwie


Pierwszy numer „Biuletynu Sekcji Ochrony Pracy” wydawanego od 1918 roku przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy. Jak wynika ze spisu treści, większość materiałów zamieszczonych w biuletynie dotyczyła ochrony pracy.

Inspekcja pracy
samodzielnym urzędem


Formalny początek funkcjonowania inspekcji pracy w II Rzeczypospolitej stanowi wejście w życie 3 stycznia 1919 roku „Dekretu tymczasowego o urządzeniu i działalności inspekcji pracy”, który ukazał się w Dzienniku Praw Państwa Polskiego z dnia 13 stycznia 1919 roku.

Twórca i pierwszy
główny inspektor pracy


Franciszek Sokal (w środku), inspektor pracy od 1915 roku, w 1918 roku został szefem Sekcji Ochrony Pracy w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej, a następnie – jako kierownik tego resortu – otrzymał zadanie zorganizowania polskiej inspekcji pracy i do 1920 roku był pierwszym jej szefem. Franciszek Sokal podczas częstych wyjazdów zagranicznych miał możliwość obserwowania rozwiązań dotyczących ochrony pracowników i przenosił je na grunt polski.

Jeden z pionierów


Inż. Bogusław Świeżawski, jeden z pierwszych inspektorów pracy w odrodzonej Polsce, okręgowy inspektor pracy w Kielcach.

Prace nad ustawą o inspekcji


Pismo Ministra Pracy i Opieki Społecznej z 16 kwietnia 1923 roku do Marszałka Sejmu RP z projektem ustawy o inspekcji pracy.

Aż do wojny


Marian Klott de Heidenfeldt, główny inspektor pracy w latach 1920-1939.

Spotkanie dwóch szefów


Główny inspektor pracy Marian Klott (z lewej) i okręgowy inspektor pracy III Okręgu Inspekcji Pracy w Łodzi inż. Wacław Wyrzykowski.

Organizator


Dr inż. Hugo Bartonec był organizatorem obwodu bielskiego Inspekcji Pracy, a następnie, w latach 30.: inspektorem pracy IX Okręgu Inspekcji Pracy w Katowicach, okręgowym inspektorem pracy w Krakowie, a później w Toruniu.

Powołanie do kadry


Z dniem 1 listopada 1928 roku Minister Pracy i Opieki Społecznej powołał na stanowisko okręgowego inspektora pracy IX Okręgu Inspekcji Pracy w Katowicach inż. Józefa Gallota.

Służba nie drużba


Aleksander Fedorowicz, inspektor pracy w Sosnowcu, później inspektor obwodowy w Grudziądzu, a następnie w Warszawie.

Pionierka


Pierwsze kobiety do służby w brytyjskiej inspekcji pracy przyjęto w 1893 roku. Na zdjęciu: Janina Krzeska-Karwowska, jedna z pierwszych polskich inspektorek pracy.

Kopalnia wiedzy


Okładka sprawozdania z działalności inspekcji pracy w 1928 roku. Każde z przedwojennych sprawozdań podawało wykaz okręgów, obwodów i stan kadry inspektorskiej oraz było tłumaczone na język francuski i wysyłane do Międzynarodowej Organizacji Pracy.

Kobieta w centrum


Halina Krahelska, zastępca głównego inspektora pracy w latach 1919-1921 i 1927-1931. W centrum jej zainteresowania była ochrona pracujących kobiet i dzieci.

Tańszy niż szczotka


Dzieci stanowiły znaczny odsetek pracujących i bardzo długo nie były objęte żadną ochroną. W połowie XIX wieku kominiarze angielscy używali do czyszczenia kominów… małych chłopców.

Młodociani pod kuratelą


W Prusach (a więc także na zachodnich terenach ziem polskich), inspektorów fabrycznych po raz pierwszy powołano w 1853 roku. Ich podstawowym zadaniem była kontrola warunków pracy pracowników młodocianych.

Inspektor żąda kary


Wniosek do Sądu Pokoju o ukaranie pracodawcy, który złamał przepisy o zatrudnieniu młodocianych.

Badanie obowiązkowe


Do podstawowych obowiązków lekarzy inspekcyjnych należało m.in. wystawianie dzieciom świadectw o zdolności do podjęcia pracy w określonej branży.

Żywicielki rodziny


Już w czasie I wojny światowej wiele kobiet musiało pójść do pracy, by zarobić na utrzymanie rodziny. Na zdjęciu z 1915 roku kobiety pracujące w fabryce śrub.

Pod szczególną opieką


Kobiety i młodociani zostali otoczeni szczególną opieką dopiero na mocy ustawy z 2 lipca 1924 roku.

Jednolite zasady


W kwietniu 1931 roku Główny Inspektor Pracy wydał dla inspektorów zajmujących się ochroną pracy kobiet i młodocianych specjalny okólnik, szczegółowo określający zakres czynności, jakie powinien wykonywać personel inspekcyjny w kontrolowanych zakładach pracy.

Awangarda


Przepisy chroniące zdrowie i życie pracowników najszybciej znajdowały zastosowanie w rejonach przodujących w rozwoju przemysłu, np. w Łodzi czy Warszawie.

Plakat ostrzega


Najwięcej kobiet zatrudniał przemysł włókienniczy, w którym zdarzało się bardzo dużo wypadków. Plakat ze zbiorów przedwojennego ministerstwa pracy, wydany przez inspekcję czechosłowacką.

Pomoc dla matek


Efektem rosnącej świadomości pracodawców, ale także zmieniających się przepisów i działań inspektorów pracy, była poprawa opieki nad zatrudnionymi. Pracujące matki coraz częściej mogły zostawiać dzieci w przyzakładowych żłobkach.

Matka pracuje,
dziecko bezpieczne


Stacja (żłobek) dla dzieci pracownic Państwowej Fabryki Wyrobów Tytoniowych w Radomiu, jednego z zakładów nadzorowanych przez inspekcję pracy.

Pod kontrolą


Okręgowy Inspektor Pracy orzekał o spełnianiu przez urządzenia i personel żłobka wymogów higieniczno-sanitarnych.

Opieka lekarska


W żłobkach dzieci miały zapewnioną także opiekę lekarską.

Polska norma


Mimo postępu technicznego i coraz lepszej opieki socjalnej, warunki pracy robotników nadal były niezwykle trudne. Na zdjęciu formiernia odlewnicza z lat 20. w zakładach „Ursus” w Czechowicach.

Drgnęło


W 1926 roku inspektorzy po raz pierwszy odnotowali fakt nieznacznej poprawy stanu warunków pracy, jednak głównie w nowo budowanych zakładach pracy. W starych obiektach, ze względu na ciasnotę pomieszczeń, poprawa warunków pracy była nieznaczna.

Przełom


W latach 30. nastąpiła wyraźna poprawa stanu bhp w przedsiębiorstwach.

Suma działań


Jako przyczyny poprawy stanu bhp wśród załóg należy wymienić działalność inspekcji pracy, ale także innych instytucji państwa i rosnącą świadomość przedsiębiorców i robotników.

Syzyfowa praca


W 1933 roku w kraju było 34 000 zakładów przemysłowych i 816 000 robotników, których należało objąć kontrolą. Do tej liczby zakładów należy jeszcze dodać 20 000 zakładów rolnych z 431 000 zatrudnionych.

Sporne komisje


27 października 1933 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki podpisał rozporządzenie o nadzwyczajnych komisjach rozjemczych do załatwiania zatargów zbiorowych pomiędzy pracodawcami a pracownikami w przemyśle i handlu.

Nadmiar zadań


„Najistotniejszą przyczyną niedomagania naszej inspekcji pracy jest nadmiar włożonych na nią zadań” – mówił główny inspektor pracy Marian Klott (na zdjęciu w środku pierwszego rzędu) podczas zjazdu inspektorów pracy VI Okręgu w Białymstoku w 1935 roku.

Sporo sporów


W 1937 roku inspektorzy mieli do rozpatrzenia 50 314 zatargów indywidualnych i 5 873 zatargi zbiorowe. W stosunku do 1933 roku liczba sporów indywidualnych wzrosła o 65 procent, a sporów zbiorowych o 37 procent.

Kto nie słucha inspektora


Wśród wykroczeń popełnianych przez pracodawców dominowało nieprzestrzeganie przepisów o czasie pracy i o wynagrodzeniach, przepisów dotyczących technicznego bezpieczeństwa pracy, a także niewykonywanie decyzji inspektorów pracy.

Aż po kres możliwości


W 1937 roku wydano ogółem 66 445 zarządzeń dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy i był to kres możliwości zatrudnionych wówczas inspektorów.